Đi đi về về trên con đường Sài Gòn -
Bình Dương nhiều năm nay, giữa buổi trưa tôi thường phải ghé đâu đó uống nước
hoặc ăn trưa, có khi mình không muốn ăn nhưng cũng phải dừng để khách đi cùng
và tài xế có chút gì bỏ bụng cho đỡ mệt trên con đường dài nắng gắt. Cũng có
những quán ăn nho nhỏ bên đường, như bánh bèo Mỹ Liên gần chợ Búng, Lái Thiêu;
hay một tiệm mì, phở hay bánh cuốn nào đó khi chỉ có mình tôi với bác tài từng
là tài xế Vina sau đó về hưu bác tình nguyện lái xe cho tôi đi lúc cần. Nhưng
nếu đi cùng khách hàng thì không thể, vì họ thường là người ngoại quốc, có khi
là lần đầu tiên đến Việt Nam nên chưa quen ăn những món ăn bình dân Việt. Trong
khu vực Sài Gòn thì có nhiều điểm, nhưng đường đi Bình Dương ngày trước thật
không dễ cho những bữa ăn trưa, một phần vì họ thường ít hoặc không ăn trưa nên
cần có những nơi phù hợp. Vì vậy khi tìm được vài chỗ có thể ghé được, tôi
thường đưa khách đến để họ thư giãn nghỉ ngơi một chút trước khi về lại thành
phố.
 |
| Cảnh bên sông Lái Thiêu, Bình Dương. Ảnh: Nguyễn Diệu Tâm |
Một thời tôi hay ghé một nhà hàng
"du lịch sinh thái" bên sông mé trong làng sơn mài, ăn trưa trong
những cái chòi tranh, có nhiều món ăn cũng khá ngon vừa được ngắm vườn cây ăn
trái lúc lỉu mận, ổi, vừa nhìn hoa súng nở và đàn cá lội tung tăng trong ao.
Chủ nhân là một đôi vợ chồng. Vợ ngồi quầy thu tiền, chồng tiếp khách và trực
tiếp điều động nhân viên phục vụ. Một thời gian nhà hàng có vẻ làm ăn khấm khá,
đông khách đến ăn và chủ nhân cũng tuyển nhiều nhân viên là những cô gái trẻ
xinh xắn từ miền Tây lên, cùng lúc tăng cường xây dựng thêm phòng ăn khang
trang thì một ngày tôi đến bất ngờ thấy cảnh hoang tàn không như trước nữa. Hỏi
thăm thì có người nói “hai vợ chồng ly dị rồi, nên quán có lẽ sang qua chủ khác
hoặc dẹp tiệm.” Sau đó, có lúc tôi ghé nhà hàng - cafe trong một plaza trưng
bày hàng gốm sứ lịch sự, vừa uống cà phê vừa ăn trưa. Có khi tôi lại ghé quán
cháo vịt trên đường vào làng sơn mài, nơi có nhiều cây cao bóng mát bao quanh
ngôi quán theo phong cách cổ và cái ao thả vịt trước cổng nhìn ra phía cánh
đồng. Nơi đây có món vịt nướng và cháo vịt khá ngon, cuối tuần rất đông khách,
có nhiều khách lái xe từ Sài Gòn đến đây. Vào mùa Tết, họ có cả một vườn mai nở
hoa rất đẹp. Trong khi nhóm khách Mỹ khen các cô bé phục vụ ở nhà hàng “du lịch
sinh thái” xinh xắn, thì một người Nhật chịu món vịt nướng ở quán cháo vịt, chỉ
lầm bầm "họ nuôi vịt, ăn thịt vịt, còn lông vịt thì xuất khẩu qua
Nhật", một người khách xứ Jordan khen ở plaza gốm sứ có pizza ngon:
"bánh pizza khó nhất là cái vỏ, nhưng ở đây họ làm được" ... Còn lại
hầu hết nếu đã quen với thức ăn Âu Mỹ và vì thời tiết miền Nam lúc nào cũng
nắng nóng thì phải đưa họ về Sài Gòn trong những nhà hàng có máy lạnh.
Thời gian gần đây, có một siêu
thị Nhật bản khởi đầu khai trương ở Sài Gòn, có vẻ thành công và họ tiếp tục mở
thêm tại Bình Dương, kế bên khu công nghiệp Singapore. Những lần đi Bình Dương
sau này tôi có ghé vào tham quan và xem thử. Siêu thị rất đẹp, ngăn nắp sạch
sẽ, có khu food court, các quầy hàng thức ăn Nhật, Hàn, Âu Mỹ. Khu thực phẩm
của họ có đầy đủ hải sản, thịt heo, bò, gà, cá tươi và rau xanh organic, không
thiếu thứ gì. Buổi trưa nhân viên văn phòng và công nhân các công ty, nhà máy
trong các khu công nghiệp đến đây ăn trưa rất đông. Có lẽ vì giá cả rẻ, vừa
phải và được ngồi ăn trong khu food court sạch sẽ, có máy lạnh nên đông. Họ lại
thường xuyên tổ chức những chương trình khuyến mãi, giới thiệu sản phẩm mới, và
còn tặng nhiều giải thưởng giá trị cho người mua hàng trong siêu thị. Ở Tân
Phú, năm ngoái bà chị ruột của tôi may mắn trúng giải xổ số từ những voucher bà
có được, giải nhất là một chuyến du lịch Nhật Bản cho 2 người. Vào những ngày
Tết khi tất cả các siêu thị và shopping mall đều đóng cửa thì họ vẫn mở cửa
ngay ngày mồng một. Và trong suốt các “mồng”, ngày nào đến Aeon Mall cũng đông
nghẹt người, không mua sắm thì cũng là ăn uống, nhất là vào bữa trưa. Theo tôi
thì họ rất tinh khi chọn một địa điểm có thể nói là lý tưởng ở Bình Dương, có
thể còn tốt hơn siêu thị cùng tên ở Tân Phú, vì khu vực này rất đông dân cư, có
nhiều khu công nghiệp, nhà máy, khu biệt thự và căn hộ cao cấp cho cả người
nước ngoài sống và làm việc tại Bình Dương hoặc Sài Gòn. Tôi nhớ lúc siêu thị
vẫn còn đang xây dựng, hôm ấy tôi đi Đồng Nai viếng trường Mỹ thuật đã nghe râm
ran chuyện nhiều người sẽ đến ăn trưa tại Aeon Mall. Thêm vào đó, có lẽ uy tín
của thương hiệu Nhật Bản chiếm được sự tin tưởng của người tiêu dùng nên khi
đến đây, lúc nào tôi thấy cũng đông.
Trên cùng con đường cũng có sẵn
Metro, một chuỗi siêu thị bán sỉ của Đức đã hơn 10 năm nay. Có cả Big C siêu
thị của Thái Lan và Lotte Mart của Hàn quốc mới xây dựng. Lúc ban đầu cũng như
nhiều người khác, tôi có membership của Metro để vào mua hàng. Tôi cũng thường
ghé mua văn phòng phẩm, hàng tiêu dùng nội thất hay quà bánh ngày Tết. Từ ngày
có Metro, nhiều nhà sản xuất và cung cấp trong nước có nơi tiêu thụ. Về thực
phẩm, tôi thích bánh mì que đặc ruột, món gà quay cũng như những thứ rau quả,
cá thịt tươi của họ. Gần đây Metro đã bán lại cho Thái Lan, nghe nói những mặt
hàng made in Thailand đã dần thay thế cho hàng nội địa. Từ ngày đó tôi ít có
dịp ghé đến nên cũng không biết có gì mới lạ hơn.
Ngày nay thì rõ ràng càng ngày người
dân Việt Nam càng quen thuộc với siêu thị, không giống như thuở ban đầu khi mọi
người chỉ quen với kiểu chợ truyền thống Việt Nam, khi đi chợ có thể lách xe
gắn máy, xe đạp len lỏi vào tận trong các ngõ ngách của chợ, cặp sát quầy thịt
cá, ngồi trên xe vói tay lựa rồi móc túi trả tiền, xong vọt đi qua quầy khác.
Có vẻ như là tiện lợi, đỡ mất thì giờ, nhưng vấn đề vệ sinh an toàn có lẽ không
mấy an tâm. Ngày nay dù hơi mất công phải đỗ xe trong khu parking, rồi đi bộ
khá xa mới vào trong siêu thị, nhưng không gian mát rượi nhờ máy lạnh, rồi đồ
ăn thức uống mọi thứ đều đã được siêu thị kiểm tra và chọn lựa, đóng gói sạch
sẽ, chỉ phải nhón tay mà lấy, bỏ vào trolley rồi ra quầy tính tiền ... người
tiêu dùng mới cảm thấy thật là hiện đại, vệ sinh và an toàn.
Khi đi dạo những siêu thị lớn trong
bữa trưa như thế này, tôi không bao giờ quên một câu chuyện liên quan. Những
năm cuối thập niên 90, lúc đó tôi đi làm ở một công ty may mặc vốn đầu tư 100%
của Pháp nằm trong khu công nghiệp Biên Hòa, mỗi ngày đi bằng xe đưa rước của
công ty. Ngày ấy Sài Gòn chưa có nhiều siêu thị, các tỉnh lại càng chưa có. Đa
số người dân trong nước cũng chưa quen với siêu thị, với cách tự chọn hàng và
đem ra quầy thanh toán tiền. Một ngày kia, dự một cuộc họp với một ông Tổng
giám đốc người Pháp, chúng tôi mới biết sẽ có một đại siêu thị (hypermarket)
của Pháp thành lập tại ngã ba Vũng Tàu, ngay đầu đường vào khu công nghiệp Biên
Hòa. Ưu tiên cho những công ty đầu tư của Pháp tại Việt Nam, ông ta muốn chúng
tôi thuê một gian hàng trong siêu thị để bán hàng do công ty sản xuất. Ông vẽ
vời một tương lai vô cùng sáng lạn. Rằng siêu thị sẽ chỉ bán đa số hàng nhập về
từ Pháp hoặc hàng hóa sản xuất tại Việt Nam chất lượng cao. Rằng siêu thị sẽ
thu hút hàng ngàn khách trong các khu công nghiệp và thành phố Biên Hòa. Ông
tính như thế này: “Biên Hòa có 2 khu công nghiệp (thời ấy), mỗi khu có mấy ngàn
nhà máy, mỗi nhà máy có trên ngàn công nhân viên sẽ đến mua sắm tại siêu thị,
cũng như hành khách từ Saigon đi các tỉnh miền Trung, hoặc từ miền Trung, Vũng
Tàu đi Sài Gòn.” Để ủng hộ “đồng hương”, bà sếp tôi cho phòng Kinh doanh chúng
tôi có một gian hàng giới thiệu sản phẩm ở đó. Những ngày ấy chúng tôi liên tục
đến siêu thị làm việc, giao hàng, làm bảng giá, chưng bày hàng, trang trí gian
hàng v.v... Có vào trong kho hàng của họ mới thấy, từng khu vực chứa hàng rất
lớn. Họ xây dựng siêu thị thật quy mô, thật đẹp. Đúng là “đại siêu thị”. Ngay ở
lối vào, có một bức tường bản đồ lớn ghi chú hàng trăm điểm mà hệ thống đại
siêu thị Cora có mặt trên toàn thế giới. Vài tháng sau, khi đã có đầy đủ mặt
hàng, siêu thị khai trương. Ngày đầu tiên, khách hàng khắp nơi đổ dồn về, đông
nghìn nghịt. Có lẽ vượt quá kỳ vọng và những gì mà ông R., Tổng Giám đốc siêu
thị đã dự đoán. Chỉ có một điều ông không thể tưởng tượng nổi là người dân ở
đây chưa quen với cách mua hàng mà không có người trực tiếp bán. Ông cũng tin
tưởng đến nỗi không cần lắp đặt camera. Hàng nghìn người ùn ùn xô lấn, chen đẩy
nhau để vào trong. Hôm đó tôi bận việc không đến, chỉ nghe phòng Kinh doanh nói
lại là phải tăng cường nhân viên ra bán vào ngày tiếp theo vì siêu thị quá đông
người và rất lộn xộn không kiểm soát được. Đến ngày thứ ba vào buổi chiều khi
đi làm về tôi ghé ngang qua thì thật là kinh hãi, những quầy hàng ngăn nắp,
sạch sẽ, chưng nhiều hàng made in France từ hàng mỹ phẩm, nước hoa, kẹo bánh,
giày dép v.v... đều trống trơn, hoặc tung tóe đây đó, rác rưởi xả đầy dưới sàn,
y hệt như chợ chiều ba mươi Tết. Đau lòng là tiền thu được thì không bao nhiêu
mà hàng mất cắp thì rất nhiều. Trong nhiều ngày sau, có một số người ra ngay
phía trước bán những món hàng ăn cắp được với giá rẻ hơn trong siêu thị. Những
hàng may mặc có gắn nút báo động đều bị gỡ dễ dàng trước khi ra quầy. Thậm chí
có người xỏ chân vào đôi giày mới ngang nhiên đi ra hoặc dấu món đồ ăn cắp
trong mũ đội đầu v.v... Sau đó nghe nói siêu thị phải cấp tốc gắn camera, tăng
cường bảo vệ kiểm soát, dần dần mới êm. Thật đáng tiếc và buồn. Tôi không biết
họ đã bị thiệt hại bao nhiêu và họ đã rút được những kinh nghiệm gì về việc kiểm
soát, hệ thống mua bán, hàng hóa, nhu cầu của người tiêu dùng trong khu vực từ
những ngày đầu khai trương ấy, nhưng sau đó khi trở lại siêu thị tôi nhận thấy
họ đã bớt nhập hàng từ Pháp mà dùng hàng sản xuất tại Việt Nam nhiều hơn, hàng
hóa trung bình hơn, giá bán rẻ hơn... Sau một năm, chức vụ Tổng giám đốc của
siêu thị chuyển sang một người mới khi người cũ phải ra đi. Và không lâu hơn 5,
6 năm sau, đại siêu thị phải sang lại cho một tập đoàn siêu thị khác và chẳng
bao giờ nghe đến thương hiệu của họ ở Việt Nam nữa. Lúc đó tôi đã chuyển công việc, nghe
vậy tôi thấy buồn, tiếc cho tiền của công sức của họ đã đổ ra. Tôi nhớ sự nhiệt
tình, hăng hái buổi đầu của ông R. Cũng nhớ lần sau cùng trước khi tôi về Sài
Gòn làm việc, sau buổi tổ chức trình diễn thời trang của công ty, ông R. đã
muốn gặp tôi và đề nghị tôi hợp tác với siêu thị tổ chức một buổi trình diễn
thời trang hàng may mặc như thế trong tương lai gần. Nhưng rất tiếc tôi đã ra
đi và ông cũng vậy. Riêng về thực phẩm họ bán, đến bây giờ tôi vẫn nhớ họ có
món bánh ngọt, bánh mì và pâté Pháp làm tại chỗ rất ngon.
Trường hợp ở công ty tôi làm lúc đó,
có một cô giám đốc thương mại người Pháp, cũng là một tiến sĩ thiết kế. Qua
Việt Nam làm việc và sống được mấy năm, cô nghiên cứu về thị trường Việt Nam,
tuy rất giỏi nhưng tiếc thay cô cũng không thành công trong việc hiểu về thẩm
mỹ, thị hiếu của người bản xứ để có những sản phẩm phù hợp. Ngày từ biệt ra đi,
cô đã khóc rất nhiều.
Câu chuyện trên đi theo tôi suốt một
thời gian dài. Về sau, mỗi khi có một vài người nước ngoài ngỏ ý định muốn qua
làm ăn ở Việt Nam, hoặc ai đó muốn làm ăn sinh sống ở một nơi nào khác nơi họ
đã quen thuộc, khi được hỏi ý kiến tôi đều bày tỏ sự lo âu. Tôi chỉ biết khuyên
họ nên suy nghĩ thật kỹ mọi điều, phải nghiên cứu nhiều trước khi quyết định.
Những hình ảnh thiên nhiên tươi đẹp, người Việt Nam hiếu khách, hiền hòa vui vẻ
từng làm nhiều du khách say đắm. Nhưng câu chuyện của đại siêu thị trên làm cho
tôi suy nghĩ, khi một người có tiền, có kiến thức, đầy kinh nghiệm trong lĩnh vực
họ đã từng làm, đến một nơi xa lạ để làm ăn sinh sống, chưa nói đến bao nhiêu
khê khác về thủ tục hành chính, pháp lý, nhân sự v.v... thì thời gian bao lâu
mới đủ cho họ có hiểu biết về nơi ấy để có thể trụ lại và thành công. Dù họ
cũng biết dựa vào người địa phương, tuyển dụng người địa phương làm việc cho
họ, nhưng thành công không phải là điều dễ dàng hay đúng như mình đã dự tính.
Để thành công cần có rất nhiều yếu tố gộp lại, trong đó có lẽ cái mà ai cũng
biết là cần phải có là sự may mắn. Mà sự may mắn ở đâu, không ai thấy và có
thể chạm đến được nếu điều đó không đến với mình. Tôi không biết đối với người
nước ngoài, họ có tin vào hai chữ “duyên may”? Trong tiếng Pháp và Anh có từ
“chance”, nhưng người Việt mình thường dùng hai chữ “duyên may”, hay hai chữ
“nghiệp duyên” ý nghĩa của Phật giáo từ lâu đã thấm nhuần trong tư tưởng
chúng ta - tôi thấy mạnh mẽ, bao quát và hay hơn nhiều, thường dùng để luận
trong tình yêu đôi lứa, tình cảm bạn bè, đối tác, chuyện làm ăn hay bao nhiêu
điều khác trong cuộc đời mà ta không giải thích được. Cái “duyên” đến với mình
khi nó hợp đủ mọi điều kiện, và ra đi khi đến lúc cần phải đi.
* Bài và hình ảnh: Dieu Tam Nguyen
